وقتی کلمه ADHD یا «اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی» را می‌شنویم، اغلب تصویر پسربچه‌ای پرانرژی و بی‌قرار در ذهن تداعی می‌شود که مدام از در و دیوار بالا می‌رود یا کلاس درس را به هم می‌ریزد. این تصویر کلیشه‌ای باعث شده است که میلیون‌ها دختر و زن مبتلا به این اختلال در سراسر جهان سال‌ها نادیده گرفته شوند یا در بزرگسالی تشخیص داده شوند.
بر اساس پژوهش‌های جدید، زنان به طور میانگین ۵ سال دیرتر از مردان تشخیص ADHD دریافت می‌کنند و در بسیاری از موارد علائم آن‌ها با اختلالاتی مانند افسردگی، اضطراب فراگیر یا خستگی مزمن اشتباه گرفته می‌شود.
۱. تفاوت بروز علائم؛ بیش‌فعالی بیرونی در برابر بیش‌فعالی ذهنی
دلیل اصلی تشخیص دیرهنگام زنان، تفاوت نوع بروز علائم است:
- در پسران/مردان: علائم عمدتاً ماهیت حرکتی و برون‌ریز دارد (بی‌قراری فیزیکی، تحرک زیاد، تکانشگری رفتاری).
- در دختران/زنان: علائم بیشتر درون‌ریز بوده و به شکل نقص توجه (Inattentive) بروز پیدا می‌کند. آن‌ها اغلب به عنوان کودکان «رویاپرداز، ساکت، خجالتی یا حواس‌پرت» شناخته می‌شوند و چون آرام هستند و نظم کلاس را بر هم نمی‌زنند، توجه متخصصان را جلب نمی‌کنند. این افراد به‌جای بیش‌فعالی جسمی، دچار «ترافیک و بیش‌فعالی افکار در مغز» هستند.
۲. پدیده «نقاب‌زدن» (Masking) چیست؟
دختران به دلیل انتظارات اجتماعی و رفتاری، از سنین پایین یاد می‌گیرند رفتارهای خود را پنهان یا کنترل کنند. به این فرآیند اصطلاحاً Masking (نقاب‌زدن) می‌گویند.
- برای مثال، فرد ممکن است ساعت‌ها تمرکز کاذب را نمایش دهد یا تمام توان ذهنی خود را صرف کند تا منظم، آرام و مبادی آداب به نظر برسد.
- این جبران مداوم و پنهان‌سازی مشکلات درونی، هزینه بسیار سنگینی دارد و در بزرگسالی خود را به صورت فرسودگی شدید روانی (Burnout)، استرس مزمن و اضطراب دائمی نشان می‌دهد.
۳. چرا تشخیص اغلب با افسردگی یا اضطراب اشتباه گرفته می‌شود؟
زنانی که با ADHD تشخیص‌داده‌نشده زندگی می‌کنند، برای مدیریت امور روزمره (رسیدن به قرارها، مدیریت زمان، سازماندهی وظایف شغلی یا خانوادگی) انرژی مضاعفی مصرف می‌کنند. ناکامی‌های مکرر در سامان‌دهی این امور معمولاً منجر به کاهش اعتمادبه‌نفس، احساس بی‌کفایتی، حملات پانیک یا دوره‌های افسردگی می‌شود. در نتیجه، هنگام مراجعه به روانپزشک تنها علائم ثانویه (اضطراب و افسردگی) دیده شده و علت ریشه‌ای مغفول می‌ماند.
۴. نقش نوسانات هورمونی و دوران پیش‌یائسگی (Perimenopause)
یکی از مهم‌ترین یافته‌های پزشکی سال‌های اخیر، ارتباط مستقیم سطح هورمون استروژن با شدت علائم ADHD است:
- نقش استروژن در مغز: هورمون استروژن ترشح دوپامین و سروتونین (ناقل‌های عصبی مرتبط با توجه، تمرکز و خلق‌وخو) را تسهیل می‌کند.
- تشدید علائم در پیش‌یائسگی: با ورود زنان به سنین ۴۰ تا ۵۰ سالگی و افت سطح استروژن، سازوکارهای جبرانی که فرد در طول زندگی برای کنترل ADHD استفاده می‌کرده فرو می‌ریزند. در این دوره، مه‌آلودگی مغزی، افت تمرکز و فراموشی تشدید شده و فرد احساس می‌کند تسلط خود را بر زندگی روزمره از دست داده است؛ نقطه‌ای که معمولاً زنان برای نخستین بار متوجه وجود یک اختلال عصب‌روان‌شناختی می‌شوند.
سخن پایانی
تشخیص ADHD در سنین بزرگسالی پایان دنیا نیست؛ بلکه آغازی است برای درک بهتر نحوه کارکرد مغز و رهایی از سرزنش‌های ناعادلانه فردی. با یک برنامه درمانی شامل:
- آموزش و راهبردهای رفتاری-شناختی (CBT)،
- اصلاح سبک زندگی، مدیریت زمان و حمایت خانواده،
- و در صورت لزوم دارودرمانی ایمن تحت نظر پزشک،
می‌توان کیفیت زندگی، تمرکز و بازدهی کاری را به‌طور چشمگیری بهبود بخشید. اگر شما یا نزدیکانتان با نشانه‌هایی چون عدم تمرکز مداوم، فراموشی مکرر یا خستگی ذهنی مزمن دست‌وپنجه نرم می‌کنید، ارزیابی توسط متخصصان اعصاب و روان و روان‌شناسان گام نخست برای درمان اصولی خواهد بود.
دکتر ستاره فتح الله زاده، متخصص اعصاب و روان (روانپزشک) در درمانگاه خیریه حضرت قاسم بن الحسن علیهماالسلام آماده ویزیت مراجعه کنندگان هستند. برای دریافت نوبت روانپزشک یا سایر پزشکان مجموعه از اینجا وارد سامانه نوبت دهی درمانگاه شوید.