برای دهه‌ها در دنیای پزشکی این باور عمومی حاکم بود که انسان‌ها با تعداد مشخصی از سلول‌های مغزی (نورون‌ها) متولد می‌شوند و در طول زندگی با افزایش سن، استرس یا بیماری، این سلول‌ها به‌تدریج از بین می‌روند بدون آنکه جایگزینی برای آن‌ها وجود داشته باشد. این باور سال‌ها سایه‌ای از ناامیدی بر درمان بیماری‌های تحلیل‌برنده مغز مانند آلزایمر، سکته مغزی و پارکینسون افکنده بود.
اما گزارش‌های علمی جدید در نشریات معتبری همچون New Scientist نشان می‌دهد که این فرض قدیمی به چالش کشیده شده است. پژوهشگران انستیتو کارولینسکا سوئد و دانشگاه پنسیلوانیا شواهد قطعی از پدیده‌ای شگفت‌انگیز به نام «نوروژنز» (Neurogenesis) یا همان عصب‌زایی و زایش سلول‌های جدید در مغز بزرگسالان یافته‌اند.
نوروژنز (Neurogenesis) چیست و در کجای مغز اتفاق می‌افتد؟
نورون‌ها پیام‌رسان‌های اصلی مغز هستند که تمامی عملکردهای حیاتی ما اعم از صحبت کردن، راه رفتن، تفکر و به یاد سپردن را اداره می‌کنند.
یافته‌های جدید ژنتیکی با کمک هوش مصنوعی و تحلیل سلولی نشان داده‌اند که در بخش هیپوکامپ (Hippocampus) — مرکزی از مغز که مسئول اصلی یادگیری، تثبیت خاطرات و کنترل هیجانات است — مغز انسان حتی تا سنین کهنسالی (بیش از ۹۰ سالگی) همچنان می‌تواند از طریق سلول‌های پیش‌ساز (Progenitor cells)، نورون‌های تازه متولد کند.
دکتر هانگ‌جون سانگ، عصب‌پژوه برجسته دانشگاه پنسیلوانیا:
«مسئله دانشمندان امروز دیگر این نیست که آیا مغز سلول جدید می‌سازد یا نه؛ بلکه پرسش اصلی این است: چگونه می‌توانیم این ویژگی فوق‌العاده را برای درمان و بهبود سلامت انسان به کار بگیریم؟»
چرا کشف ترمیم سلول‌های مغز برای درمان بیماری‌ها حیاتی است؟
بسیاری از ناتوانی‌های مزمن دستگاه عصبی در اثر مرگ دسته‌جمعی نورون‌ها به وجود می‌آیند:
- آلزایمر و زوال عقل: تحلیل تدریجی نورون‌های هیپوکامپ و حافظه.
- عوارض بعد از سکته مغزی: از بین رفتن موضعی بافت عصبی به دلیل قطع خون‌رسانی.
- بیماری‌های نورودژنراتیو (مانند ALS و پارکینسون): فرسایش سیستم پیام‌رسانی حرکتی مغز.
درک مکانیزم نوروژنز این امید را زنده کرده است که در آینده نزدیک، علم پزشکی قادر باشد این توانایی خفته مغز را با داروها، مداخلات نورولوژی و تحریکات تخصصی فعال کرده و سلول‌های آسیب‌دیده را بازسازی کند.
۵ راهکار علمی و روزمره برای فعال‌سازی «ترمیم و جوان‌سازی مغز»
تا زمانی که درمان‌های سلولی نوین به طور گسترده وارد بالین شوند، محققان علوم اعصاب دریافته‌اند که سبک زندگی تأثیر مستقیمی بر شدت نوروژنز در هیپوکامپ دارد:
۱. ورزش‌های هوازی منظم
پیاده‌روی تند، دویدن سبک یا شنا ترشح پروتئینی به نام BDNF (فاکتور نوروتروفیک مشتق از مغز) را افزایش می‌دهند. این فاکتور مانند کودی مقوی برای رشد و تکثیر سلول‌های عصبی عمل می‌کند.
۲. یادگیری مداوم و چالش‌های ذهنی
مغز از قانون «استفاده کن یا از دست بده» پیروی می‌کند. یادگیری یک مهارت جدید، حل مسائل چالش‌برانگیز، حفظ مطالب و مطالعه، سلول‌های نارس تازه متولد شده را وادار به ادغام در شبکه‌های فعال مغزی می‌کند تا پایدار بمانند.
۳. کنترل التهاب و تغذیه سالم
رژیم‌های سرشار از قندهای ساده و چربی‌های مضر باعث ایجاد التهاب در مغز و مهار نوروژنز می‌شوند. در مقابل، مصرف اسیدهای چرب امگا ۳، آنتی‌اکسیدان‌ها (سبزیجات تیره و توت‌ها) و مغزها بستری مناسب برای بازسازی سلول‌ها فراهم می‌کنند.
۴. مدیریت استرس و اضطراب مزمن
هورمون کورتیزول که در شرایط استرس طولانی‌مدت ترشح می‌شود، دشمن مستقیم زایش سلول‌های هیپوکامپ است. تمرینات آرام‌سازی، تنفس عمیق و عبادت و معنویت به تعادل هورمونی مغز کمک شایانی می‌کنند.
۵. خواب باکیفیت و عمیق
در مراحل عمیق خواب، مغز فرآیند پاکسازی سموم متابولیک و تثبیت اتصالات عصبی جدید را انجام می‌دهد؛ محرومیت از خواب این چرخه ترمیمی را به‌شدت مختل می‌کند.
چه زمانی باید به پزشک متخصص مغز و اعصاب مراجعه کنیم؟
فراموشی‌های گاه‌به‌گاه بخشی طبیعی از زندگی است؛ اما بروز نشانه‌های زیر نیازمند ارزیابی بالینی دقیق توسط متخصص است:
- - اختلال در انجام کارهای روزمره و برنامه‌ریزی‌های ساده
- - فراموش کردن مکرر آدرس‌ها یا نام اعضای نزدیک خانواده
- - تغییرات ناگهانی در خلق‌وخو، تعادل حرکتی یا تکلم
- - گیجی مزمن و عدم توانایی در تمرکز
خدمات سلامت مغز در درمانگاه خیریه قاسم بن الحسن (ع)
پیشگیری، تشخیص زودهنگام و توانبخشی بیماری‌های مغز و اعصاب از اولویت‌های حیاتی سلامت سالمندان و میانسالان است.
در درمانگاه خیریه فوق تخصصی و تخصصی حرضت قاسم بن الحسن (ع)، با بهره‌گیری از پزشکان مجرب مغز و اعصاب (نورولوژی)، بخش‌های تصویربرداری، آزمایشگاه پیشرفته تشخیصی و خدمات توانبخشی، آماده ارائه جامع‌ترین خدمات تشخیصی و درمانی با تعرفه‌های خیریه و پوشش بیمه‌ای به عموم مراجعین و همشهریان گرامی هستیم.
- برای نوبت‌دهی و اطلاعات بیشتر درباره روزهای حضور پزشکان متخصص، می‌توانید با شماره‌های پذیرش درمانگاه تماس حاصل فرمایید یا از طریق سامانه نوبت‌دهی آنلاین اقدام نمایید.